Pijlstaartvlinder is een flinke hap voor een vleermuis. De rupsen nemen bij schrik de sphinxhouding aan

Natuurcorrespondent Hero Moorlag vertelt wekelijks in de rubriek Groen en Doen over uiteenlopende onderwerpen op het gebied van flora en fauna. Deze week schrijft hij over de pijlstaartvlinder en de heivlinder.

Populierenpijlstaartrups in sphinxhouding.

Populierenpijlstaartrups in sphinxhouding. Foto: Edwin de Weerd

Kleinzoon Mathijs vond op een winkelruit in de Hoofdstraat in Hoogeveen een populierenpijlstaart, een forse nachtvlinder. Kennelijk had de pijlstaart ’s nachts nectar gedronken uit een van de bloemen in de bloembakken in de middenberm. Augustus is vooral de maand van de kleurrijkste pijlstaartvlinder, groot avondrood. Wie de indrukwekkende pinkdikke rups op fuchsia’s in de tuin vindt of in de natuur op wilgenroosje of kattenstaart, ziet dat op het achterste segment een kromme harde stekel staat. Daaraan hebben pijlstaarten hun naam te danken. Deze rups lijkt op het eerste segment afschrikwekkende ogen te hebben. Zo gauw hij wordt bedreigd, neemt de rups de sphinxhouding aan. Vandaar dat sommige pijlstaartvlinders wetenschappelijk worden aangeduid met Sphinx en alle soorten met de groepsnaam Sphingidae. De dennenpijlstaart heet wetenschappelijk Sphinx pinastri, de ligusterpijlstaart Sphinx ligustri. De dagactieve kolibrievlinder is een pijlstaart die we druk bezig kunnen zien op vlinderstruik en Verbena in de tuin.

Sterk behaard lichaam

Pijlstaartvlinders zijn grote nachtvlinders met een sterk behaard lichaam. De meeste soorten rusten overdag en beginnen pas in de schemering te vliegen op zoek naar nectar en een partner. Het vrouwtje van de populierenpijlstaart zoekt een populier of wilg om haar eitjes op af te zetten. De forse rups is groen met een gele stekel op het laatste segment. Eigenlijk moet je op internet eens de rupsen van pijlstaarten opzoeken. Qua vorm en kleur ongelofelijk fraaie beesten. Moet je die van de doodshoofdvlinder eens zien, geel en blauw, of van de oleanderpijlstaart. De rups van het groot avondrood is zwart met een gele kop waarop grote schijnogen staan. De rups van het klein avondrood is lichtgroen, maar ook met schijnogen. Groen komt veel bij deze rupsen voor, zoals het aparte groen van de rups van de dennenpijlstaart, overigens een grauwgrijze vlinder. De rups eet dennennaalden. De vlinders peuren nectar uit de bloemen van kamperfoelie. Elke soort pijlstaartvlinder heeft zijn eigen waardplant waarop de eitjes worden afgezet en een eigen voorkeur voor drachtplanten om nectar te drinken. De meeste soorten pijlstaarten zijn nachtactief. Dat betekent oppassen, want voor vleermuizen zijn deze grote nachtvlinders meer dan een snack. Je kunt als vleermuis per nacht duizend muggen vangen of een paar pijlstaarten of grote kevers.

(Lees door onder de foto)

Pop overwintert

Na een aantal vervellingen zijn de rupsen van pijlstaartvlinders pinkdik. Ze laten zich op de grond vallen, maken een spinsel, stropen hun huid af en de pop verschijnt. De rups van de populierenpijlstaart is dan negen centimeter, de pop is grauwgrijs. De meeste poppen van pijlstaartvlinders zijn glanzend donkerbruin. Ze overwinteren in de bladlaag of in de grond. In mei kruipt de vlinder uit de pop en begint de cyclus opnieuw. Tijdens het spitten van de groentetuin in maart kom ik soms zo’n dikke bruine pop tegen en begraaf hem onder afgevallen bladeren in een veilige hoek van de tuin. Pak je hem op, dan beweegt het smalste deel, zeg maar de staart, in een schrikreactie. Misschien schrikt dat belagers af. Je weet in ieder geval dat er leven in de pop zit. Het blijft een groot wonder dat daar binnenin de rups verandert in een vlinder. Pijlstaartvlinders zijn inmiddels in Drenthe geïnventariseerd. Over enkele jaren verschijnt de nachtvlinderatlas.