Kartelblad tapt mineralen af van buur wilde planten - In hooi zou Sumpf Läusekraut luizen veroorzaken bij vee

Natuurcorrespondent Hero Moorlag vertelt wekelijks in de rubriek Groen en Doen over uiteenlopende onderwerpen op het gebied van flora en fauna. Deze week: het kartelblad.

Moeraskartelbad aan het water in de Kiersche Wijde.

Moeraskartelbad aan het water in de Kiersche Wijde. Foto: Hero Moorlag

Ieder voorjaar is het even zoeken in natte heide waar heidekartelblad verschijnt. Het plantje is tweejarig. De zaden hebben een zoet mierenbroodje. Mieren zijn er verzot op en slepen de zaden overal heen. Dit voorjaar stond heidekartelblad op plekken waar ik de plantjes nog niet eerder had gezien. Die mieren kunnen er wat van. Verrassend! De grote broer van heidekartelblad staat in de moerassen van de Kiersche Wijde ten westen van Meppel en in de zompige hooilanden langs de Reest. Wordt heidekartelblad hooguit twaalf centimeter, moeraskartelblad kan veertig centimeter worden. Moeraskartelblad valt dan ook onmiddellijk op tijdens een wandeling door het trilveen van de Kiersche Wijde West, terwijl je heidekartelblad moet zoeken tussen dopheide en pijpenstro in natte heidegedeelten. Beide planten hebben paarsrode gekartelde bladeren en grote lilaroze bloemen. En beide wilde planten zijn halfparasieten die voeding aftappen van hun buurplanten.

Kartelblad behoort tot de bremraapfamilie

Omdat de bloemen een boven- en onderlip hebben, zou je denken dat kartelblad tot de lipbloemigen behoort, zoals witte dovenetel, hondsdraf, munt, tijm en kruipend zenegroen. Dat is schijn. Kartelblad behoort tot de bremraapfamilie, een plantenfamilie van (half)parasieten. Kartelblad is niet in staat zelf mineralen uit de bodem op te nemen. De wortels vouwen zich om de wortels van buurplanten en tappen mineralen af. Hoewel de bladeren van kartelblad paarsrood zijn, is er voldoende bladgroen in aanwezig om zelf onder invloed van het zonlicht suikers aan te maken. ’s Nachts maken planten van suiker zetmeel en eiwitten voor hun groei en de vorming van zaden. Kartelblad heeft een vrij ingewikkelde bestuivingsinrichting. De bloemen kunnen alleen maar door hommels worden bestoven. De nectar ligt diep in de bloembuis achter boven- en onderlip. De hommel breekt als het ware de buis open om bij de nectar te komen. Bijen kunnen daar niet bijkomen. Meteen nemen ze stuifmeel mee en brengen dat naar een volgende bloem. Na de bloei zie je de zaaddoosjes aan de planten hangen. Ook de zaden van moeraskartelblad hebben een mierenbroodje. In het trilveen halverwege de wandelroute in Kiersche Wijde West bloeit moeraskartelblad samen met kleine valeriaan. De eerste orchideeën beginnen dan eveneens te bloeien. Een maand later komen grote ratelaar, gele lis, kleine pimpernel en poelruit.

Luizen in hooi

Kartelblad heet wetenschappelijk Pedicularis. Het woord komt van het Latijnse pediculus dat luis betekent. Vroeger dacht men dat gedroogde moeraskartelblad in het hooi bij het vee luizen zou veroorzaken. Vandaar de Duitse naam Sumpf Läusekraut. Moeraskartelblad heet wetenschappelijk Pedicularis palustris. Palustris betekent in het moeras groeiend. Heidekartelblad heet wetenschappelijk Pedicularis sylvatica. Beetje verwarrend, want sylvatica betekent in het bos groeiend. Maar je kunt het ook vertalen met in het veld groeiend, want heidekartelblad staat immers in de heide. Als de plantengemeenschap met heidekartelblad als kensoort helemaal compleet is, staan in de directe omgeving klokjesgentiaan, pilzegge, liggend walstro en borstelgras. Heidekartelblad is een typische indicator voor vochtig heischraal grasland. Moeraskartelblad is een kensoort van trilveen en plasdras hooiland in beekdalen. Op de uitgebloeide en verdroogde planten heb ik nog nooit luizen gevonden. Het is ieder voorjaar weer verrassend deze kleurige planten in heide en trilveen te zien, samen met de begeleidende vegetatie.