Verzetsman Max Léons in 2014 bij de ingang van het onderduikershol, dat hij in de Tweede Wereldoorlog heeft gegraven.

Historicus nuanceert 'verzetsmythe' Nieuwlande: 'Die eer geldt een veel groter gebied. Een hele regio was in verzet'

Verzetsman Max Léons in 2014 bij de ingang van het onderduikershol, dat hij in de Tweede Wereldoorlog heeft gegraven. Foto: Archief DvhN

Historicus Albert Metselaar vindt dat het beeld van Nieuwlande in de oorlog als ‘dorp in verzet’ of ‘dorp dat zweeg’ moet worden bijgesteld. ,,De eer die Nieuwlande ten deel viel, geldt een veel groter gebied. Een hele regio was in verzet.’’

Albert Metselaar uit Hoogeveen had al jarenlang twijfels over de uitzonderlijke positie en status van Nieuwlande in oorlogstijd.

,,Dat knaagde, en niet alleen bij mij’’, zegt hij. ,,Zijn de mooie verhalen en de beeldvorming terecht of ligt het anders?’’

‘Simpele feiten’

Metselaar dook in gemeentelijke archieven, bestudeerde oude woningkaarten en stuitte op ‘simpele feiten’ die een ander licht werpen op bepaalde beweringen en cijfers. ,,De bevindingen in het onderzoek nuanceren de verzetsmythe,’’ stelt hij.

Volgens de historicus was Nieuwlande geen dorp dat collectief besloot om honderden Joodse onderduikers te helpen of in elk huishouden vluchtelingen op te vangen. ,,Maar dat beeld brengt het Yad Vashem-instituut nog steeds naar buiten’’, constateert Metselaar.

Volgens de historicus wijst niets op een gezamenlijke afspraak, terwijl de feiten tegenspreken dat ieder gezin Joodse vluchtelingen opving. ,,Er was geen collectief besluit. Sterker: de bevolking moest keer op keer overtuigd worden.’’

Yad Vashem-onderscheiding

In april 1985 kende het Israelische instituut alle inwoners van Nieuwlande de hoge Yad Vashem-onderscheiding toe vanwege de ‘unieke, collectieve hulpactie’ aan onderduikers in de Tweede Wereldoorlog. ,,Maar twee derde van hen woonde destijds in Elim, Hollandscheveld, Nieuw-Moscou, Dedemsvaart, Hoogeveen, Nieuw-Amsterdam.’’

Metselaar stelde vast dat het overgrote deel van de bevolking zich niet bezighield met de opvang van Joodse onderduikers. Volgens zijn onderzoek waren 45 huishoudens van Nieuwlande betrokken bij hulp aan Joodse vluchtelingen: bijna 13 procent van de toenmalige populatie.

,,Het gros van de mensen stond aan de kant’’, stelt de historicus. ,,En onder hen bevond zich -in tegenstelling tot wat vaak wordt beweerd- ook een aantal verraders.’’

Vraagtekens

Metselaar plaatst verder vraagtekens bij het aantal Joden en anderen die in het dorp ondergedoken hebben gezeten. ,,In officiële publicaties lees ik aantallen van 200 tot wel 450. Maar dan gaat het om het hele netwerk van verzetsmensen als Arnold Douwes en Max Léons. Wat Nieuwlande betreft gaat het om 70 tot 80 onderduikers.’’

Metselaar wil daar niets aan afdoen. ,,Maar’’, zegt hij ,,het was dus niet alleen Nieuwlande. In de hele regio zette men zich in voor Joodse vluchtelingen en anderen.’’

De Hoogevener vindt het opmerkelijk dat het niet eerder tot historisch onderzoek is gekomen, onder meer naar de sociaal-economische eenheid van het dorp in de oorlog. Dan was men tot heel andere getallen gekomen, meent Metselaar.

‘Vervormd’

,,Zowel het Yad Vashem-instituut als de auteurs van het boek Nieuwlande 1940’45. Het dorp dat zweeg hebben volledig vertrouwd op de oral history , mondelinge overlevering en herinneringen van onderduikers en betrokkenen. Hoe vervormd die kunnen zijn, blijkt uit mijn bevolkingsonderzoek.’’

Met zijn bevindingen schopt de historicus tegen een heilig huisje. ,,Dat weet ik, maar het is voor mij geen argument om niet aan waarheidsvinding te doen. Als je geschiedenis wilt beschrijven is toetsing belangrijk.’’

Volgens Metselaar is de beeldvorming rond Nieuwlande hardnekkig. ,,Het eerbetoon is groot. Daar moet je niet aan tornen, is de heersende mening. Maar het verzetsverhaal is opgeklopt. Moet ik zwijgen over concrete bronnen?’’

‘Niet rechtvaardig’

Iedereen van na de oorlog heeft er volgens Metselaar recht op te weten wat er ín de oorlog is gebeurd. ,,Door alleen Nieuwlande te eren, sluit je veel mensen uit. Dat is in mijn ogen niet rechtvaardig. Er zijn mensen doodgeschoten en de kampen in gegaan, in de hele regio, onder meer om Nieuwlande van bonnen te kunnen voorzien. Die zet je niet aan de kant.’’

De historicus denkt dat er heftige reacties kunnen komen. ,,Maar daar lig ik niet wakker van. Ik beschrijf gewoon wat er is gebeurd, ook al staat dat soms lijnrecht tegenover een wereldwijd gerenommeerd Joods instituut. Mijn onderzoek is toetsbaar. Dat had het Yad Vashem-instituut al veel eerder moeten laten doen. Maar men geloofde Arnold Douwes, die maar één doel had: alleen Nieuwlande moest een onderscheiding.’’

Volksaard

Dat het verzet in deze regio groter was dan elders, heeft volgens Metselaar te maken met de volksaard. ,,Het adagium ‘wij laten ons niks voorschrijven’ zie je telkens terugkeren. In de oorlog jegens de bezetter, bij de opkomst van de Boerenpartij en de rellen in Hollandscheveld, de bloei van geheime zenders en de vele stropers die hier actief waren.’’

Meer informatie over het onderzoek en de bevindingen van Albert Metselaar op: https://www.albertmetselaar.nl/publicaties/BoekNieuwlandeRegio.pdf