Doortrek van gewone tapuiten leidt niet tot broedgevallen - Chronisch gebrek aan konijnenholen in natuurgebieden

Natuurcorrespondent Hero Moorlag vertelt wekelijks in de rubriek Groen en Doen over uiteenlopende onderwerpen op het gebied van flora en fauna. Deze week: De doortrek van de tapuit.

Vrouwtje tapuit is beige.

Vrouwtje tapuit is beige. Foto: Hero Moorlag

Jarenlang zag je ze op de weilanden waar nu woonwijk De Erflanden ligt. In hun collectief geheugen was het voormalige Ten Arloërveld opgeslagen, een uitgestrekt heideveld ten zuiden van Hoogeveen. In de tachtigerjaren liepen we over het doodlopende pad naast de boerderij van Neutel naar het oosten. Onze kinderen noemden dit pad het hazenpaadje. In de lente zagen we hazen, patrijzen, kieviten en twee soorten tapuiten, roodborsttapuit en gewone tapuit. De tapuiten waren op doortrek, want broeden in een weiland doen ze niet. Toch wisten ze kennelijk dat hier ooit een heideveld had gelegen. Roodborsttapuiten broeden op onze heidevelden, het liefst in dichte begroeiing. De gewone tapuit is een holenbroeder. Hij is volledig afhankelijk van de aanwezigheid van konijnenholen. In de duinen aan de Hollandse kust en op de Waddeneilanden vinden ze nog beperkt wat ze zoeken voor hun voortplanting, konijnenholen aan de voet van een duin.

Speciale tapuitnestkasten

De doortrek van gewone tapuiten is er nog in Drenthe, zij het minimaal. Begin mei telde ik in de Boerenveensche Plassen12 en een week later 7, waaronder 2 vrouwtjes. Hetzelfde geldt voor het Nuilerveld. Meestal tel ik daar vijf tapuiten. Ze komen van de overwinteringsgebieden in de Sahel en West-Afrika en broeden in heel Europa, een deel van Azië, Groenland en zelfs in Alaska. Deze tapuit is een fenomenale langeafstandstrekker. De vogels die in Alaska broeden, hebben een reis van 15.000 kilometer achter de rug. Tapuiten trekken ’s nachts en leggen per etappe 300 kilometer af. Het is ieder jaar verrassend ze eind april en begin mei in de Boerenveensche Plassen te zien. Maar daar zijn geen konijnenholen. Begin tachtigerjaren verdwenen hier de konijnen. Als toezichthouder heb ik Stichting Het Drentse Landschap (HDL) voorgesteld speciale tapuitnestkasten in het gebied te plaatsen. Op de Veluwe, waar ook nauwelijks nog konijnen voorkomen, worden daarmee proeven gedaan. De houten kast met de opening vlak bij de grond, wordt aan de voet van een heuvel ingegraven. De tapuit kan zo naar binnen lopen. Men beschermt de opening met gaas tegen predatoren. Heel beperkt broeden nog enkele paartjes tapuiten in het Doldersummerveld en in het stuifduinengebied van het Aekingerzand bij Appelscha, mits de recreatiedruk daar niet te groot is.

Op de Rode Lijst

Wanneer je hen ziet fourageren tussen de pollen pijpenstro, begrijp je dat merel en zanglijster tapuitachtige vogels zijn. De manier van voedselzoek is identiek. Toch wordt de tapuit ook vliegenvanger genoemd. De puntige snavel wijst daarop. Ze zoeken uitsluitend insecten en spinnetjes. Sovon en Vogelbescherming bewezen dat de tapuit in aantal is gedecimeerd. De vogel kwam op de Rode Lijst van bedreigde soorten in 2004. Herstelplannen in de duinen en op de Veluwe moeten ervoor zorgen dat er in ons land tenminste 1000 paar tapuiten kunnen broeden. In de Boerenveensche Plassen heb ik de vérdragende territoriale zang, leeuwerikachtige tonen vermengd met hardere metaalachtige klanken en ratels, nooit gehoord. Eventueel kunnen ze broeden onder stobben of tussen boomwortels, bijvoorbeeld van een oude vliegden. Daar let ik dan maar op in de hoop op een broedgeval. Rond 2000 waren er in ons land nog 700 paar tapuiten, in 2012 nog 280 en anno 2021 is dat aantal opnieuw gehalveerd. Soms is er een jaar met een opbloei van broedparen in het Aekingerzand, maar de trend blijft wijzen op een neergang van deze typische vogel van open terreinen. De soort heeft nogal te lijden onder de toenemende recreatiedruk. HDL en Vogelbescherming doen in het Doldersummerveld een proef van twee jaar met nestkasten. Vogelaars kunnen hun hart ophalen tijdens de jaarlijkse doortrek. Lees het verslag van Vogelbescherming: Toevlucht voor de Tapuit, bescherming van een bijzondere trekvogel.