De doden van Nederlands Indië in oorlogstijd, geboren te Hoogeveen

Historicus Albert Metselaar duikt wekelijks voor de Hoogeveensche Courant in het verleden. Deze keer over de doden van Nederlands Indië in oorlogstijd, geboren te Hoogeveen

Een KNIL weduwe met haar zoon in KNIL t-shirt.

Een KNIL weduwe met haar zoon in KNIL t-shirt. Foto: Albert Metselaar

Zondag 15 augustus werd bij het militaire monument aan de Zuiderweg te Hoogeveen een volledige Indië-herdenking gehouden. Vorig jaar was het een beperkte herdenking, vooral gericht op 1 Indische familie, toen er een plaquette werd toegevoegd aan het monument, dit jaar kon er breed herdacht worden. Opvallend daarbij was de aandacht voor 16 mensen die geboren waren in de gemeente Hoogeveen, en als oorlogsslachtoffer geregistreerd staan, omdat ze zijn omgekomen in voormalig Nederlands Indië. Slechts één van hen heeft een plekje gekregen op het militaire monument. De ‘bril’ waarmee tot nu toe naar dat gedenkteken werd gekeken was: het gaat om militairen die stierven in de gemeente Hoogeveen, of die hier waren ingeschreven. Maar wie vertrok om dienst te nemen bij het KNIL, het leger in Nederlands-Indië, werd overgeschreven, zodat men buiten deze manier van kijken viel. Allemaal begrijpelijk, maar bij een Indië-herdenking, waarbij je stil staat bij het einde van de Tweede Wereldoorlog EN Nederlands-Indië, moet je de overgeschreven personen die onder ons zijn geboren en getogen, niet vergeten. Om wie gaat het eigenlijk?

Wij gedenken:

· Cornelis Koster, 39 jr, KNIL, overleden in een krijgsgevangenkamp in Thailand.

· Jan Blanken, 54 jr, KNIL, ging ten onder met het schip de Junyo Maru.

· Jan Faber, 47 jr, KNIL.

· Wiggert Bokke Jongsma, 34 jr, hoofd van een plaatselijk burgerlijk bestuur. Gefusilleerd door de Japanners.

· Johannes Bonne Wielinga, 43 jr, KNIL.

· Harm Otten, 53 jr. Inspecteur van Politie. Overleden in een interneringskamp.

· Jannes Lugtmeijer, 71 jr. Gepensioneerd fusilier van de Koloniale Troepen.

· Roelof Pekel, 28 jr, KNIL. Overleden in een krijgsgevangenkamp te Singapore.

· Jan List, 23 jr, KNIL. Brigadier Infanterie.

· Hilbert Zwiers, 35 jr, ging ten onder met het schip de Junyo Maru.

· Alberta Hilligje Annie Tonkens, 24 jr, overleden te Batavia, kamp Sint Vincentius.

· Alida Zwaantje Saathof, 16 jr, overleden in het ziekenhuis te Ambarawa.

· Hendrika Janna van der Hoff-Slaa, 45 jr, onderwijzeres, overleden in een kamp bij Ambarawa.

· Cornelis Johannes de Meij, 27 jr, KNIL, overleden te Rangoon.

· Hendrik Slont, 70 jr. Gepensioneerd KNIL.

· Jan Weemstra, 25, geb. 13-4-1918, overleden 6-7-1943 te Nanchon Yai. Werkte aan de Birma-spoorlijn. Korporaal Korps Mariniers.

Achter iedere naam hele geschiedenis

Achter iedere naam zit een hele geschiedenis. Ik zeg bewust niet ‘verhaal’, want dat is inmiddels een containerbegrip geworden waarin alle mogelijke serieuze gebeurtenissen, jarenlang onderzochte zaken, absoluut niet serieus te nemen anekdotes en kortstondige momenten, gelijk van tafel te vegen, gelijkwaardig behandeld worden. Daar is de oorlog en de dood van een mens te serieus voor. Eén zaak springt er helemaal uit. Die van het schip Junyo Maru.

De ondergang van de Junyo Maru is een van de grootste scheepsrampen aller tijden, met bijna 4x zoveel doden als op de bekende Titanic, en we horen er zelden over. Het schip werd in 1913 gebouwd in Glasgow. In de oorlog was het in Japanse handen. Yunyo betekent Havik, Maru staat voor schip. Oftewel: het schip Havik. De Japanners hadden diverse treinprojecten opgepakt, waaronder een spoorweg op Sumatra, tussen Pekanbaru en Muaro. Met een volledige bemanning, 2300 Amerikaanse, Australische, Britse en Nederlandse krijgsgevangenen en 4200 Javaanse werkslagen was het schip op 18 september 1944 in de buurt van Benkoelen. Het schip was op zaterdag 16 september vertrokken uit de haven van Batavia. Het werd geëscorteerd door twee Japanse korvetten. Een oud schip, in slechte staat, volop roest en achterstallig onderhoud, in een ondraaglijke hitte, kwam op de zuidwestkust van Sumatra in slecht weer terecht, temperatuur daalde, en de dag erop was het weer ondraaglijk heet, voor de op elkaar geperste gevangenen. Wie het zo niet overleefde, werd zondermeer over boord gesmeten.

(Lees door onder de foto)


Enorme knal

Op maandagmiddag 18 september klok er een enorme knal. Delen van het schip vlogen in het rond. Daarna was het doodstil. Geen paniek, zeiden de Japanners, de motor had het zogenaamd begeven. Daarna volgde een tweede explosie. Een vrachtwagen in het ruim schoot los, verpletterde opvarenden, zorgde voor paniek. Niet voor iedereen. Velen realiseerden zich nog niet wat er aan de hand was. Slechts 20 minuten later was het schip onder de golven verdwenen. Een deel van de mensen aan boord ging mee, een ander deel sprong over boord en verdween in de golven. Het aantal overlevenden wordt geschat op 875. Wat er was gebeurd? Het schip was getorpedeerd door een Britse onderzeeër, de HMS Tradewind onder commandant Maydon. Met het schip kwam een einde aan het leven van Jan Blanken, Hilbert Zwiers, en vele anderen, waaronder ook de op Fluitenberg geboren Herman Spoelder. Oftewel, we zijn er ook nog niet met alle namen, als we zien dat de huidige gemeente Hoogeveen groter is dan die van 1945. Geeft niet. We vinden ze wel.

Twee van de mannen zijn kinderen van schoolhoofden van weleer. Wiggert Bokke Jongsma kwam van Alteveer. Zijn vader Bokke Jongsma was ‘Hoofd eener school’, zoals we in zijn geboorteakte lezen. Dat ‘Hoofd eener school’ lezen we ook in de geboorteakte van Cornelis Koster. Zijn vader Geert Koster wordt in Noordscheschut herinnerd in de Meester Kosterweg. Het merendeel is militair geweest. Er zitten enkele burgers tussen, ook bij de mannen. Maar een politieman kwam niet voor niets in een interneringskamp. Hij was Europees, en daarmee bij voorbaat een gevaar, en kijk naar Wiggert Bokke Jongsma. Je werd niet voor niets gefusilleerd. We hopen dat we meer over zijn leven te weten komen. Er zit een hele geschiedenis achter….

Oproep

Beschouw dit artikel ook gerust als een oproep. Het kan zijn dat we nog mensen vergeten. Mensen die net even niet in de gemeente Hoogeveen zijn geboren, of in het gebied dat NU onder de gemeente valt, maar er wel zijn opgegroeid, EN zijn omgekomen in voormalig Nederlands Indië. Namen zijn welkom.