Demarcatielijnen van de beuk in het Spaarbankbos.

Chemische oorlog in aangetaste boom leidt tot demarcatielijnen

Demarcatielijnen van de beuk in het Spaarbankbos. Hero Moorlag

Natuurcorrespondent Hero Moorlag vertelt wekelijks in de rubriek Groen en Doen over uiteenlopende onderwerpen op het gebied van flora en fauna. Deze week: de doorsnede van een beukenstam in Spaarbankbos toont innerlijke strijd.

Je ziet het in het Spaarbankbos en in het gemeentelijk groen. Bomen die aan hun onderstam zijn beschadigd door een (vracht)auto, tractor of maaimachine. Door aanrijschade is de bast ter plekke verdwenen. De overwalling van de wond duurt jaren. De boom probeert de wond te dichten met wondweefsel, zogeheten callusweefsel. Soms sluit men de wond af met plastic ‘verband’ om te voorkomen dat schimmels zich vestigen. Dat zie je bij beschadigde laaneiken. Gebeurt dat niet, dan treedt verval geleidelijk op.

Zwammen

De boom wordt op de duur ondermijnd door zwammen, waarvan de sporen (eencellige ‘zaden’) via de lucht op de wond terecht komen. De sporen maken een mycelium (zwamdraden) die paddenstoelen voortbrengen. De zwamvlok dringt in het spinthout door en veroorzaakt rotting. Op deze manier vestigden zich op de beuk bij het oorlogsmonument in het Spaarbankbos honderden grijze gaatjeszwammen, twee enorme bundels reuzenzwammen, enkele dikrandtonderzwammen en in de late herfst van 2020 drie bundels groene schelpzwammen.

De oude beuk leed onder de aantasting door zwammen. Stichting Het Drentse Landschap besloot alle takken te verwijderen vanwege het gevaar voor wandelaars. Veteranensnoei. De stam mocht blijven staan, de dikke takken heeft men naast en achter de stam laten liggen. Let eens op de dikste tak, een stam van 25 cm in doorsnede, geheel links van de boom. Op de doorsnede zie je een patroon van zwarte lijnen. Onzichtbaar voor onze ogen heeft zich hier in het hout een chemische oorlog voltrokken. Het mycelium van twee of drie verschillende zwammen kwam hier samen en daar laaide de strijd op. Want elke zwam eist zijn deel van het hout om dat te verteren. Komen ze via zwamvlokcontact elkaar tegen, dan produceert elke zwam zwartgekleurde giftige stofwisselingsproducten. Het gedeelte hout dat ze opeisen wordt tegen andere soorten verdedigd. “Dit is mijn stuk hout en blijf uit mijn buurt. Tot hier en niet verder!”

De zwarte grenslijnen tussen de individuele mycelia worden demarcatielijnen genoemd. Een schil van zwart gif geeft de scheiding aan met de buren. Dat is duidelijk op de doorsnede van die dikke tak in het Spaarbankbos te zien. Deze chemische oorlog voorkomt dat een concurrent het hout afbreekt dat door de buurzwam is gekoloniseerd. De innerlijke strijd in de boom zien we pas als dikke takken zijn afgezaagd en de demarcatielijnen op de doorsnede zichtbaar zijn geworden. Dieper in het hout lopen deze lijnen gewoon door. Je ziet slechts een doorsnede.

Rhizomen bij honigzwammen

Aan de dikke tak met demarcatielijnen zie je nog vrijwel geen rotting. Kunstenaars wrijven zich in de handen. Want juist van dergelijke stukken hout met fraai gevormde demarcatielijnen kun je mooie voorwerpen maken, een beeldje, een schaal of een beker. Bij de houtafbrekende honingzwammen lukt dat minder goed. Het zijn echte killers van beschadigde levende bomen. Parasieten die als saprofyt doorleven op dood hout. De echte honingzwam staat ieder jaar op een beuk bij Huize Echten. De foto laat zien dat de paddenstoelen uit de schors steken. Het mycelium zit diep in het spinthout. Honingzwammen hebben nog een bijzondere tactiek ontwikkeld. Ze vormen rhizomen, gitzwarte door taai melanine omgeven zwamdraden die op schoenveters lijken. Trek de bast van een dode eik maar eens los. De rhizomen reiken vaak meters hoog op het hout. Ze koloniseren het hout en zorgen voor transport van voeding voor de zwam. Demarcatielijnen en rhizomen laten ons de strijd en het verval van bomen zien.