De vaart van Echten naar Hoogeveen

Hoogeveen - Oude foto’s zijn prachtig, maar ze kunnen een totaal verkeerd beeld van de werkelijkheid van ‘toen’ geven, als we deze ‘gestilde momenten van de tijd’ uit hun oorspronkelijke verband halen, en plaatsen op momenten van ver daarvoor.

Wie een beeld wil krijgen van de oude Hoogeveense Vaart, zoals die erbij lag in de Gouden Eeuw, heeft niets aan oude foto’s. De vaart van de Gouden Eeuw, van Echten naar Hoogeveen, was een smal stuk wijk.

Wijk was ondiep

Hij was niet dieper dan 75 centimeter en een paar meter breed. Een ‘wijk’ waar je met kleine pramen van 1 of 2 dagwerk turf (op zijn grootst pakweg 23 ton) in grote vloten tegelijk goed doorheen kon. Daar was hij ook voor. Niet voor vrij scheepvaartverkeer, niet voor vrije schippers, maar voor hele kudden schippers en lange rijen pramen. Allemaal ineens onder de hoog opgetrokken schuifdeuren van de vele verlaten door, de  voorlopers van de sluizen, waardoor het hele vaartpand achter dat verlaat in zijn totaliteit zakte, en het volgende vaartpand van voldoende water voorzag om ook daar te kunnen varen.

Het was stil rond oude vaart

Het was verder ook vooral stil rondom die oude vaart. 2, 4, ja soms 6 dagen in de maand, als er voldoende water was, dan was het druk, maar verder? De verlaten bleven dicht, om water te sparen. De rest van de tijd lag het water stil te zijn, bij een rand van bomen. Geen jaagpad (om met paarden de schepen te kunnen trekken) en regelmatig zelfs geen looppad langs de vaart. Weilanden, akkers, of onland, verwilderde stukken, dat was de omgeving. Einden ver. Eindeloze einden. En traag. Je deed er een dag over om in Meppel te komen.

Oudste vaart komt uit 1631

De vaart zoals die hierboven wordt geschetst, zien we bijvoorbeeld terug bij een bosgedeelte van het Huis te Echten. Daar is de ene foto gemaakt, met de rustieke bomenrij langs het smalle water. Deze oudste vaart werd gegraven door de Compagnie van 5000 Morgen, vanaf de zomer van 1631. In 1632 werd het stuk tussen Hoogeveen en Echten afgewerkt. Begin 1632 was er nog niet 1 verlaat in gezet. Het was ook het enige grote project wat die compagnie heeft aangepakt. Daarna viel de compagnie uit elkaar, en het was dankzij het overlijden van Roelof van Echten dat de compagnie niet gewoon werd opgeheven. Ze bleef bestaan als organisatievorm, om de vaart te onderhouden. Was Roelof blijven leven, dan was ook die vaart opgedeeld.

Landschap is totaal veranderd

Twee hoofdmomenten hebben de vaart en het landschap er omheen totaal veranderd. Allereerst de verbreding en verdieping van de vaart rond 1852. Alle verlaten gingen eruit, er kwamen echte sluizen, je hoefde niet meer met hele vloten tegelijk op en neer te varen. Landschappelijk betekende het nogal wat. Rijen bomen op de zijkanten moesten weg worden gehaald voor de verbreding. Er werden jaagpaden aangelegd, er kwam een nieuw systeem van bredere bruggen. Omdat alle scheepvaart ook nog door Hoogeveen moest worden geperst, moest de hoek van het Schippershuus worden afgehaald. Vrijwel alles wat de ouderen ons vertellen van ‘de’ Hoogeveense Vaart, en ‘de’ schipperij, is het verhaal van na 1852, zoals dat door bleef gonzen tot in de 20e eeuw. De sluizen bijvoorbeeld werden rond 1929 nog weer eens vernieuwd. Dan veranderen beelden zodanig, dat je in je hoofd iets totaal anders overhoud dan uit de tijd van de oude echte Hoogeveense turfvaart. Want die was al weg, in die dagen.

Na 1880 werd er geen turf gegraven

Vanaf pakweg 1880 werd er niet of nauwelijks meer turf gegraven in Hoogeveen zelf. De afgevoerde turf kwam van de venen ten oosten ervan. Hoogeveen was doorvoerplaats. Geen doorvoerhaven. Havenbedrijven rondom de turf hebben we niet gehad. De gemeente geeft zelfs aan in de 19e eeuwse jaarverslagen dat er geen haven is, geen havenmeester en geen havenwerken. De schippers voeren langs, met hun lading, deden al dan geen boodschappen, en voeren verder.

Reuzespringen door verhaal

We lopen hier met reuzesprongen door het verhaal van die vaart. Al die jaren na 1852 was het druk op onze vaart. Met het opkomende vrachtvervoer en de komst van de trein werd dat langzamerhand minder. We hebben geprobeerd de vaart voor de beroepsvaart te behouden. De grote veranderingen in de jaren ’60 en ’70 van de vorige eeuw zorgden voor nieuwe, bredere sluizen, minder sluizen, een nog weer verbeterd kanaal, maar was het te laat? Of wilden we een markt proberen te houden die niet meer bestond, door het andere vervoer? Of moeten we constateren dat we de sluizen te smal hebben gemaakt? Er zijn nog steeds nazaten van Hoogeveense schippersfamilies die varen, maar deze kunnen met hun schepen vaak niet verder dan Meppel. Vandaar dat het schip met geld waarschijnlijk ook maar niet naar Hoogeveen wil komen. Het kan niet door de sluizen.

Weisdheid is indrukwekkend

De geweldige weidsheid van de huidige Hoogeveense Vaart is indrukwekkend. Je staat op een viaduct bij Echten, je kijkt met een prachtige najaarszon in je rug over het water. Je ziet de energie eraf vonken, al is het alleen al het werk bij Nijstad, en de prachtig in het water spiegelende hoogspanningsmast. En tegelijkertijd geeft het spiegelgladde water je vooral de stilte terug. Deels is dit bedrieglijk, zoals foto’s wel vaker doen. Er zijn altijd slimmeriken die je kapot laten schrikken als jij wegkruipt achter je camera en het landschap probeert te vangen, en dan ineens een claxon achter je broek hoort. Geeft niet, hoort erbij. Denk de auto’s even weg, dan zie je nog vooral die mooie weidse stilte. Geen schepen. Het aantal schepen van de beroepsvaart dat Hoogeveen nog aan doet, is verwaarloosbaar klein geworden, als we kijken naar de totaalcijfers. Geeft niet, hoor ik dan, de pleziervaart neemt nog steeds toe. Ja, dat wil de Gemeente Hoogeveen ons wel doen geloven. Of ze missen gewoon recente cijfers. Deze foto is gemaakt op de 31e oktober. De beroepsvaart, de pleziervaart, het ligt allemaal weer stil. We kennen de cijfers van het afgelopen jaar. Van toenemen van de pleziervaart is geen sprake. Er was een eenmalige piek, toen in Oost-Drenthe een nieuw kanaal werd geopend, maar daarna werd een dalende lijn ingezet, die nog steeds niet is gestabiliseerd. Insiders verklaren dit met: de pleziervaart is vergrijsd, er gaan wel schippers weg, maar er komt niet genoeg bij.

Prachtige waterlinie

Hoe het ook zij, er ligt een prachtige waterlinie van Zwartsluis naar Hoogeveen. Onze oude navelstreng. Hoogeveen maakte Zwartsluis groot, en omgekeerd. We hebben ons hier geconcentreerd op dat stuk van Echten naar Hoogeveen. Maar de linie loopt verder. Prachtige stukken landschappelijk gebied, recreatief gebied, we hebben het nog niet eens gehad over het belang van de afwatering, eerst maar eens gewoon stil worden. Genieten van het landschap.